วิธีสังเกต ยาเสื่อมสภาพ ยาเปลี่ยนไปแบบไหนที่ห้ามใช้เด็ดขาด

ยาเสื่อมสภาพ

ยาเสื่อมสภาพ หมายความว่า ยาบางชนิดแม้ว่าจะยังไม่ถึงวันหมดอายุก็จริง แต่เราก็ไม่ควรนำมาใช้หากยามีลักษณะเปลี่ยนสภาพไปจากเดิม โดยสาเหตุของการเปลี่ยนสภาพยา อาจมาจากการเก็บยาไม่เหมาะสม จนอาจทำให้ยานั้นประสิทธิภาพลดลง

ยาแต่ละชนิดมีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมแตกต่างกัน บางชนิดต้องเก็บในตู้เย็นเพราะไม่ทนความร้อน ส่วนบางชนิดอาจไวต่อแสงแดดต้องในเก็บในถุงสีชา บางชนิดต้องเก็บในที่แห้งสนิทเพราะไม่ทนต่อความชื้น โดยเราต้องอ่านคำแนะนำเมื่อได้รับยาหรือสอบถามเภสัชกรทุกครั้ง เพื่อป้องกันไม่ให้ยาเสื่อมสภาพ ไร้ประสิทธิภาพในการรักษาโรค

วิธีสังเกตยาเสื่อมสภาพ

ยาเม็ด

มีจุดดำๆ เม็ดสีเปลี่ยนไปจากเดิม ยาเหนียวเชื่อมติดกัน

ยาแคปซูล

บวมเป่ง มีจุดดำๆ เป็นเชื้อรา ผงภายในเปลี่ยนสีหรือจับกันเป็นก้อน

ยาน้ำใส

ปกติไม่มีตะกอน แต่หากเก็บไว้นานแล้วเกิดตะกอน หมายความว่า อาจมีการตกผลึกของตัวยาที่ละลายน้ำเมื่อความเข้มข้นของยาไม่เหมาะสม เช่น พาราเซตามอลชนิดน้ำ  ไม่ควรเก็บในตู้เย็นเพราะจะตกผลึก เราสามารถเก็บในอุณหภูมิห้องได้ และยาจะมีอายุ 1 ปีหลังจากเปิดขวดครั้งแรก

ยาน้ำข้น

โดยปกติมักมีตะกอนที่เป็นตัวยาผสมอยู่แล้ว เวลาที่วางยาทิ้งไว้อาจเกิดการแยกชั้นได้ เมื่อเขย่าแล้วยากับตะกอนก็จะกลับมารวมตัวกันปกติ แต่ถ้าเขย่าแล้วไม่รวมตัวกัน ตะกอนไม่ขยับ แสดงว่า ยาเสื่อมสภาพแล้ว ไม่ควรนำมากิน แม้ยาจะไม่ถึงวันหมดอายุก็ตาม

ยาผง

หากยาผงจับตัวกันเป็นก้อน และไม่ละลายน้ำ แสดงว่าเสื่อมสภาพแล้ว

ยาครีม

หากครีมแยกชั้น ไม่เป็นเนื้อเดียวกัน มีน้ำใสๆ  เนื้อยาเปลี่ยนสี หรือมีกลิ่นฉุน กลิ่นผิดปกติไปจากเดิม

ยาหยอดตา

หลังจากเปิดใช้แล้วจะมีอายุไม่เกิน 1 เดือน เนื่องจากเมื่อเปิดแล้วมีโอกาสเชื้อโรคจะปะปนไปในขวดยา

ยาปฏิชีวนะชนิดผงแห้งสำหรับเด็ก

ถ้ายังไม่ผสมน้ำจะมีอายุตามที่ระบุ แต่ถ้าผสมน้ำแล้ว ควรกินให้หมดภายใน 7 วัน โดยต้องเก็บไว้ในตู้เย็น และเขย่าขวดก่อนใช้และใช้ยาให้ครบจำนวนตามแพทย์สั่ง

ยาน้ำบางชนิดที่มีส่วนผสมของแอลกอฮอล์

เมื่อเปิดทิ้งไว้นาน แอลกอฮอล์จะระเหยจนตัวยาสำคัญตกตะกอน ถ้ากินยาไม่หมดก็ต้องทิ้ง แล้วถ้าหากยังมีอาการอยู่ก็ควรพบแพทย์เพื่อรับยาขวดใหม่

 

ความผิดปกติของยาเหล่านี้เราเรียกว่า ยาเสื่อมสภาพทางกายภาพซึ่งเราสามารถสังเกตได้ง่ายๆ แต่ในกรณีที่ยาดูปกติ แต่บางครั้งตัวยาอาจมีการเสื่อมสภาพทางเคมี คือตัวยาเสื่อมสภาพลง เราอาจต้องส่งตรวจสอบในห้องปฏิบัติการ

สิ่งสำคัญคือแม้ยาจะไม่ถึงวันหมดอายุ แต่ถ้ายาเปลี่ยนสถาพไปจากเดิมก็ไม่ควรใช้เด็ดขาด เพราะนอกจากจะไร้ประสิทธิภาพในการรักษาโรคแล้ว บางครั้งอาจทำลายร่างกายได้ เช่น แอสไพริน ถ้าเก็บไว้นานๆ จนชื้น มีกลิ่นคล้ายน้ำส้มสายชู อาจสร้างความระคายเคืองให้กระเพาะอาหารได้ และยังไม่ได้ผลในการรักษา เนื่องจากส่วนประกอบมีสภาพเป็นกรด

 

วิธีที่ดีที่สุดในการป้องกันยาเสื่อมสภาพคือ เก็บรักษายาตามคำแนะนำ เพื่อให้ยามีคุณภาพอยู่จนถึงวันหมดอายุที่กำหนด หรือเพื่อให้เราสามารถกินได้ครบทั้งหมดตามคำแนะนำของแพทย์

 

ข้อมูลโดยเภสัชกรหญิงดวงแก้ว อังกูรสิทธิ์

ผู้เขียนหนังสือเรื่องฉลาดรู้เรื่องยา